Sharing Knowledge - Creating Future

Trải nghiệm hoạt động thực địa của học sinh tại Nhật Bản bằng 5 giác quan

  |   Viết bởi : Gia Nam

Khơi dậy tình yêu thiên nhiên ẩn sâu bên trong mỗi con người nhằm nâng cao nhận thức, trách nhiệm đối với môi trường của học sinh thông tham gia trải nghiệm hoạt động thực địa với 5 giác quan (nghe, nhìn, ngửi, chạm và nếm) và sinh sống cùng cộng đồng người dân tại Tỉnh Ishikawa tại 3 hệ sinh thái: vùng biển, rừng và núi.

Sau công trình nghiên cứu được công bố của Ủy ban Liên chính phủ về biến đổi khí hậu (IPCC,2018) cảnh báo về những hậu quả mà trái đất sẽ phải hứng chịu, lớn chưa từng có trong 1,2 triệu năm qua nếu nhiệt độ tăng thêm 1,5 độ C. Đồng thời, Liên Hiệp Quốc cũng như các tổ chức vì môi trường cũng đưa ra thông điệp trên toàn cầu về việc bảo vệ môi trường - vấn đề “sống còn” chứ không chỉ còn là vấn đề “làm cho vui” hay mang tính “trách nhiệm”. Trái đất tồn tại hay bị hủy diệt là phụ thuộc vào mỗi hành động của mỗi người dân, mỗi quốc gia đối với môi trường.

Bên cạnh những hành động cụ thể, thì việc giáo dục môi trường đối với học sinh, sinh viên cũng đang rất được quan tâm. Vì “giáo dục môi trường chính là điều kiện tiên quyết để trẻ nhận thức về môi trường (Gajus & Lankamer, 2001). Cũng như Vygotsky - nhà tâm lý học phát triển cho rằng: “Hôm nay trẻ có thể cần sự giúp đỡ để làm việc gì đó, nhưng đến ngày mai trẻ sẽ tự mình làm được việc đó.” Chính vì vậy, để môi trường được trẻ “ngày mai” bảo vệ, chúng ta cũng cần tạo điều kiện để trẻ có cơ hội hiểu được thiên nhiên, môi trường một cách sâu sắc, từ đó khơi dậy trách nhiệm bảo vệ môi trường ngay từ khi còn thơ bé. Nhưng nếu khi còn nhỏ, trẻ chưa được giáo dục về môi trường, thì khi lớn lên trẻ vẫn có cơ hội để hiểu biết về môi trường khi là sinh viên đại học thông qua các chương trình thực nghiệm tại trường hoặc chương trình cộng đồng do các tổ chức phi lợi nhuận thực hiện.

Một nghiên cứu về hoạt động thực nghiệm được thực hiện tại một trường đại học tại Nhật Bản, nhằm nâng cao nhận thức về môi trường cũng như cộng đồng dân cư sinh sống tại địa phương. Nghiên cứu được tiến hành trên bàn quận Ishikawa nằm ở trung tâm của vùng Hokuriku ở phía Tây Nhật Bản, gồm 19 đô thị, 11 thành phố và 8 thị trấn, toàn bộ dân số đang bị thu hẹp do quá trình đô thị hóa, lão hóa và suy thoái. Ishikawa có thiên nhiên đa dạng, có đảo Noto hướng ra biển Nhật Bản, các cộng đồng dân cư sinh sống ở các khu vực ven biển, núi và rừng của tỉnh. Mỗi cộng đồng nông thôn có văn hóa và sinh kế đa dạng theo môi trường tự nhiên. Hoạt động thực nghiệm có sự tham gia của 23 sinh viên từ Đại học Kanazawa và tuổi trung bình vào khoảng 23 tuổi, trong số đó có 3 sinh viên trong lĩnh vực môi trường, còn lại đều từ các ngành khác: văn học, luật, kinh tế. Tất cả những người tham gia đều không được biết thông tin về khu vực nông thôn tỉnh Ishikawa trước khi đi thực địa.

Trong hoạt động thực địa này, những người tham gia được tham gia 2 hoạt động chính: Hoạt động thứ nhất: cảm nhận thiên nhiên bằng 5 giác quan (nghe, nhìn, ngửi, chạm và nếm) trong 3 hệ sinh thái khác nhau: vùng biển, rừng và núi. Sinh viên sẽ được lắng nghe tiếng chim, tiếng gió, sóng biển hay những giọt mưa rơi; chạm và ngửi các loại cây, đá, gỗ và côn trùng khác nhau; nếm các loại cây ăn được và dùng các loại cây để tạo nên những món ăn theo công thức riêng của mỗi sinh viên; quan sát sự đa dạng hệ sinh thái và sáng tác những bài thơ. Hoạt động này được tiến hành 3 lần trong 3 hệ sinh thái tự nhiên khác nhau: núi cao, rừng và vùng ven biển.

Hoạt động thứ 2: tham gia hoạt động cộng đồng với người dân bản địa, để hiểu về sự tương tác của tự nhiên - văn hóa của con người bản địa sinh sống: khu vực núi Hakusan, khu vực biển Noto, khu vực rừng Komatsu. Sinh viên sẽ được gặp gỡ và tiếp xúc với cộng đồng địa phương và tìm hiểu cách họ sống hòa hợp với thiên nhiên, tạo nên văn hóa bản địa như thế nào. Ở vùng núi Hakusan, sinh viên được trải nghiệm lấy gỗ để sản xuất than củi, trồng nấm và thu hoạch nấm, thu thập hạt dẻ từ rừng để làm bánh gạo hạt dẻ truyền thống. Tại khu vực biển Noto, sinh viên được làm sạch lưới đánh cá, làm sạch kênh nước, phát cỏ quanh những ngôi nhà hoang, cắm trại nấu ăn bằng việc sử dụng tài nguyên của rừng và các trang trại gần đó, cùng người dân địa phương. Ở vùng rừng Komatsu, sinh viên được người dân địa phương chỉ dạy cho việc sử dụng tài nguyên thiên nhiên từ rừng: dùng đất sét và đá để tạo ra các nghề truyền thống, kiến trúc, điêu khắc.

Sau hoạt động thực nghiệm trên, có đến 95% sinh viên sẵn lòng tham gia tình nguyện và giúp đỡ người dân địa phương, trong khi trước thực nghiệm con số này chỉ khoảng 39%. Sinh viên trở nên quan tâm hơn các vấn đề khu vực và ý thức trách nhiệm bảo vệ môi trường khi họ thực sự cảm thấy có sự kết nối với thiên nhiên, văn hóa và cộng đồng. Các sinh viên cũng cho biết bên cạnh sự hứng thú khi được cảm nhận thiên nhiên bằng 5 giác quan - họ chưa bao giờ được trải nghiệm trước đó, không chỉ đánh thức tình yêu thiên nhiên trong họ, mà qua đó sinh viên còn hiểu sâu sắc hơn được về lối sống, văn hóa bản địa của người dân, cách họ tương tác với thiên nhiên và thích nghi với điều kiện tự nhiên như thế nào. Bên cạnh đó, các sinh viên còn cảm thấy, hiểu sâu sắc cách thức tự nhiên và văn hóa kết nối với nhau như thế nào thông qua việc quan sát, cũng như sinh sống và thực hiện một số hoạt động với người dân địa phương. Từ đó, sinh viên thấy được cách sống bền vững của người dân - hòa hợp với thiên nhiên xung quanh và tạo ra văn hóa được bảo tồn từ thế hệ này sang thế hệ khác, nhờ sự đa dạng của thiên nhiên nơi bản địa.

Ngoài ra, nghiên cứu này cũng chỉ ra: sau khi trở thành sinh viên đại học thì sinh viên ít có thời gian tham gia các hoạt động ngoài trời dành cho thiên nhiên và môi trường (cắm trại, đi bộ đường dài, leo núi…), mà thay thế chủ yếu bằng các hoạt động trong nhà. Những kiến thức về môi trường của sinh viên, đến từ TV, phương tiện đại chúng và internet, hoặc từ giáo viên, rất ít thông tin đến từ hoạt động môi trường thực tế tại cộng đồng. Nếu không phải là sinh viên chuyên ngành về môi trường, thì cơ hội trải nghiệm thiên nhiên và hiểu biết các vấn đề về môi trường của sinh viên là vô cùng ít. Mặc dù thực chất sinh viên vẫn luôn có mối quan tâm rất lớn và thái độ tích cực với thiên nhiên và những vấn đề về môi trường. Chỉ là sinh viên chưa có động lực tìm hiểu về môi trường, và họ nhận thấy rằng họ không phải là một phần của môi trường hoặc họ sợ thiên nhiên không an toàn. Và từ trước tới nay, chưa có một nghiên cứu nào chỉ ra “văn hóa thúc đẩy hoạt động bảo vệ môi trường”, chính vì thế ngoài hoạt động giáo dục môi trường thực địa sẽ mang đến cho sinh viên cái nhìn tổng quan giữa mối quan hệ bền vững văn hóa - thiên nhiên. Từ đó, việc bảo vệ thiên nhiên, cũng chính là bảo tồn văn hóa đa dạng phi vật thể tại khu vực bản địa. Tiếc là, vấn đề nâng cao nhận thức về bảo vệ môi trường và bảo tồn văn hóa bản địa vẫn chưa thực sự được đầu tư, quan tâm nhiều từ các tổ chức giáo dục, xã hội tại Nhật Bản.

Thông qua nghiên cứu này, chúng ta cũng thấy vai trò, tính thực tiễn cũng như nhu cầu cấp thiết của hoạt động thực nghiệm trong giáo dục môi trường - như một chương trình giáo dục độc lập tại các trường học, không chỉ đơn thuần là những buổi học dã ngoại hay một hoạt động ngoài trời mang tính giải trí. Điều này không chỉ đúng với hoạt động giáo dục môi trường ở Nhật Bản, mà còn cũng đúng với hoạt động giáo dục môi trường tại Việt Nam.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Nguồn: Development of fieldwork activities to educate the youth for the biological and cultural preservation in rural communities of Ishikawa Prefecture. Kanazawa University. Japan. 2017