Sharing Knowledge - Creating Future

Luận về việc sử dụng chuyện cổ tích trong giáo dục mầm non

  |   Viết bởi : Trịnh Khánh Linh

Kể chuyện là một hoạt động từ ngàn xưa, từ những hình họa tạc trên hang đá, đến những câu chuyện ngụ ngôn, cổ tích, dân gian được gìn giữ ...

Kể chuyện là một hoạt động từ ngàn xưa, từ những hình họa tạc trên hang đá, đến những câu chuyện ngụ ngôn, cổ tích, dân gian được gìn giữ và chắt lọc từ đời này đến đời khác. Mỗi bài ca dao, dân ca, câu chuyện cổ tích, bức tranh đều tự thân là một câu chuyện, một hình ảnh, sự kiện mà một ai đó ở một nơi nào đó đã được chứng kiến, trải qua, một khoảnh khắc duy nhất hay một hình ảnh lặp đi lặp lại. Để rồi, những câu chuyện ấy được xâu chuỗi và kể lại, thêu dệt thành những sợi tơ vô hình, se nên những mối quan hệ sâu sắc giữa người với người, người với vật, và vạn vật với tự nhiên. Nhà tâm lý học Jemone Bruner, nhà nghiên cứu đi đầu trong lĩnh vực tâm lý học giáo dục của thế kỷ 20, trong bài nghiên cứu “Hiện thực được xây dựng trên cơ sở tường thuật” hay “The Narrative Construction of Reality"(1991), đã nhận định rằng: thế giới như chúng ta biết luôn luôn được thiết lập bằng những câu chuyện kể.

Trẻ em yêu thích những câu chuyện, đặc biệt là những câu chuyện cổ tích, thậm chí yêu thích đến nỗi chúng muốn những câu chuyện ấy được kể đi kể lại. Qua ngôn từ, trẻ cảm nhận được mình thực sự sống trong thế giới muôn màu muôn vẻ ấy, được là bất kỳ nhân vật nào mà chúng muốn. Thông qua những câu chuyện cổ tích, trẻ hiểu được những khái niệm phức tạp mà chính chúng cũng không có khả năng tự lý giải.

“Những câu chuyện cổ tích không hề gieo vào lòng trẻ hình ảnh đầu tiên về những sinh linh vật xấu xa hắc ám. Món quà mà chuyện cổ tích mang đến cho trẻ là một ý tưởng rõ ràng rằng những điều xấu xa ấy chắc chắn sẽ bị đánh bại. Trẻ đã có thể nhận biết về những con rồng hung dữ một cách mật thiết nhất từ khi trẻ bắt đầu biết tưởng tượng. Song, những gì mà trẻ học được từ thế giới cổ tích, đó là sẽ có một nhân vật như Thánh George đến và đánh bại con rồng kia.” - Nhà văn người Anh G.K. Chesterton viết.

Trẻ cảm nhận được sâu sắc một loại niềm tin về cái Thiện chiến thắng cái Ác, về cái Tốt có được một cái kết trọn vẹn, về sức mạnh của tình yêu, của trí tuệ, của sự can đảm, và của lòng nhân ái. Nàng Bạch Tuyết dạy cho chúng ta biết phân biệt rõ ràng giữa tốt và xấu, giữa cái đẹp, cái thánh thiện và những điều tàn độc, xấu xa. Con Vịt Xấu Xí lại dạy cho chúng ta biết làm thế nào để không vội phán xét người khác qua hình thức phù phiếm bên ngoài, trái lại, chúng ta càng phải biết bao dung và chấp nhận chính bản thân mình. Sự hình tượng hoá tối đa những yếu tố đạo đức như những điểm mạnh nhân cách (dũng cảm, chân thành, trí tuệ,...) cùng với mô típ về cái thiện chiến thắng cái ác, ở hiền gặp lành giúp trẻ gây dựng những lý tưởng sâu sắc từ khi còn nhỏ. Chuyện cổ tích không phải là sự thể hiện phù phiếm của trí tưởng tượng bay bổng của con người, mà là một bia đá từ ngàn xưa, khắc lên một loại sự thật sâu sắc về con người và về mối tương quan của con người và vũ trụ - chuyện cổ tích chính là sự đấu tranh, biến hoá, và phát triển của con người.

Những câu chuyện cổ tích không chỉ “bày sẵn" những bài học về thế giới cho trẻ biết, mà còn là một chiếc la bàn định hướng giúp trẻ tìm thấy những bí ẩn về tâm tư ẩn giấu trong chính tâm hồn mình. Mỗi câu chuyện đều mang đến sự cảm nhận cũng như ý nghĩa khác nhau đối với mỗi bé, từ đó chúng ta - những người lớn - có thể thấu hiểu được thế giới của bé một cách thấu triệt hơn. Các nhà tâm lý học đánh giá cao phương pháp “trị liệu cổ tích" (Fairy-tale therapy). “Trị” ở đây không có nghĩa là chữa trị, mà là giúp trẻ tìm ra những điều trẻ còn chưa khám phá được về bản thân mình cũng như về thế giới xung quanh. Chính sự vật và sự kiện hiện diện trong đời sống thường ngày là nguồn thông tin vô tận để dệt nên những câu chuyện. Song, cùng một hoàn cảnh, mỗi người lại có thể kể những câu chuyện khác nhau. Rồi lại cùng một câu chuyện, mỗi người lại dùng góc nhìn và quan điểm của mình để giải nghĩa câu chuyện theo những hướng hoàn toàn khác biệt. Chúng ta dùng những lăng kính độc lập để nhìn nhận thế giới (hay còn gọi là thế giới quan), từ đó tương tác với mọi thứ xung quanh. Những lăng kính này được bồi đắp qua bản chất, niềm tin, sự giáo dục, văn hoá vùng miền, và ý chí tự thân. Trong vô thức, con người đưa ra những phán đoán dựa trên những thông tin nền này. Ví dụ, cùng đọc câu chuyện Cô bé quàng khăn đỏ, nhưng một em bé có thể hiểu và đồng cảm với nhân vật cô bé quàng khăn đỏ, còn em bé khác lại đồng cảm hơn với chú sói kia. Sự đồng cảm này không hoàn toàn có nghĩa là em bé kia mang trong mình những tư tưởng xấu xa, hay có xu hướng bạo lực. Với sự nhìn nhận về câu chuyện theo phương hướng “trái chiều", chúng ta có thể nhìn nhận được về mối quan tâm trực tiếp của trẻ, những phán đoán vô thức đã được tác động bởi chính môi trường và yếu tố ngoại cảnh lên tư duy của trẻ. Qua “trị liệu cổ tích", giáo viên, phụ huynh có thể hiểu về thế giới riêng của trẻ hơn.

Một mối quan tâm lớn hiện nay của các vị phụ huynh và nhà trường trong việc lựa chọn cũng như xác định có nên kể chuyện cổ tích cho trẻ hay không đó là sự lo ngại rằng chuyện cổ tích mang đến cái nhìn hà khắc, thậm chí có phần cổ hủ, lạc hậu về định kiến giới tính. Các chàng trai đều được khuyến khích trở thành những dũng sĩ, còn những cô gái lại cần phải kiên nhẫn chờ đợi những dũng sĩ này đến giải cứu khỏi hoàn cảnh khó khăn mà các nàng đang gặp phải. Có thể lấy ví dụ như trong Cô bé lọ lem, Công Chúa ngủ trong rừng, vv. Tuy nhiên, chúng ta cũng cần phải nhận định rõ ràng rằng không phải bất cứ chuyện cổ tích nào cũng có thể mang đến những định kiến hà khắc về giới tính, chẳng hạn như câu chuyện Tấm Cám của Việt Nam, nàng Tấm dứt khoát là nhân vật theo định hướng hành động, cô ấy không hề do dự trong việc quyết định chính vận mệnh của mình. Ngoài ra, một vấn đề khác được các chuyên gia đưa lên bàn cân đó là việc trẻ sẽ có những suy nghĩ tiêu cực về “bố dượng" hay “mẹ kế" cũng như các anh chị em cùng cha (mẹ) khác mẹ (cha) (VisikoKnox-Johnson, 2016). Đối với xã hội Việt Nam khi chỉ số các cặp vợ chồng trẻ ly hôn ngày càng tăng, dẫn đến nhu cầu cần phải có những thông tin phổ cập trong giáo dục phản ánh rõ thực trạng đời sống xã hội. Tuy nhiên, chuyên gia giáo dục mầm non Leilani VisikoKnox-Johnson đã nhận định rằng, chúng ta không chỉ nên đọc/kể những câu chuyện này mà còn nên cùng trẻ nói chuyện, chia sẻ quan điểm từ phía người lớn cũng như khơi gợi những ý tưởng riêng của trẻ. Ngoài ra, người lớn không nên chỉ sử dụng những hình mẫu trong những câu chuyện cổ tích để đưa ra làm bài học khô cứng về đạo đức cũng như cách ứng xử trong xã hội, chúng ta cần phải làm gương cho trẻ. Thay vì dạy cho trẻ ngưỡng mộ, sùng bái một hình tượng cô bé lọ lem chờ đợi hoàng tử đến giải cứu khỏi nguy cảnh, chúng ta nên chứng minh cho trẻ rằng trẻ cần cố gắng, không nản lòng, giữ lòng thánh thiện, bao dung thì trẻ có thể một ngày nào đó biến ước mơ của mình trở thành hiện thực - giống như giấc mơ của cô bé Lọ Lem đã thành sự thực vậy.

Điều quan trọng nhất của việc lựa chọn kể những câu chuyện cổ tích cho trẻ đó là việc người lớn chúng ta - những người dạy học, những người làm cha làm mẹ, có thể đồng hành cùng trẻ, đưa ra những câu hỏi gợi ý để trẻ phân tích, cũng như để trẻ tự do lựa chọn góc nhìn của mình cho mỗi câu chuyện. Chuyện cổ tích, dân gian, chính là kho tàng tài nguyên quý giá để chúng ta sử dụng trong giáo dục. Những câu chuyện này đề cao những giá trị nhân cách vượt trội - qua hoàn cảnh bi đát, khó khăn, trở ngại,... Người lớn, khi đọc những câu chuyện này, cũng hiểu được sự thôi thúc mạnh mẽ của các nhân vật, để bao chiếu lại lên chính cuộc sống của bản thân, tự hỏi liệu mình có đủ sự bao dung, đủ nghị lực, để vượt qua những thách thức mà các nhân vật trong chuyện đã vượt qua hay không. Đối với trẻ em, mối tương quan của các em với thế giới cổ tích càng rõ ràng hơn nữa, các em hiểu được qua lời kể cái gì là đúng là sai, cái gì là đẹp, cái gì xấu xa. Hơn thế nữa, từ những chi tiết kỳ ảo, các em còn học được cách tìm thấy nét đẹp, sự kỳ diệu trong chính thế giới trước mắt các em. Vậy nên, chúng ta không những nên đọc, nên kể cho trẻ nghe những câu chuyện cổ tích, chúng ta càng nên hiện thực hoá những giá trị tốt đẹp của những câu chuyện này, để làm những tấm gương cho trẻ noi theo.

 

 

Nguồn trích dẫn:


Bruner, J. "The Narrative Construction of Reality." 1991. http://www.semiootika.ee/sygiskool/tekstid/bruner.pdf

VisikoKnox-Johnson, L. "The Positive Impacts of Fairy Tales for Children". 2016. University of Hawai‘i at Hilo. https://hilo.hawaii.edu/campuscenter/hohonu/volumes/documents/ThePositiveImpactsofFairyTalesforChildrenLeilaniVisikoKnox-Johnson.pdf